Ideologie is gevaarlijk mensenwerk

Men neme een maatschappelijk probleem. Honger, armoede, onderdrukking, opwarming van de aarde, u kent ze wel. Iemand met ideeën en een zekere geldingsdrang laat vervolgens van zich horen. Op de kansel, in de krant, op kleitabletten of perkamentrollen. Enkele faciliterende middelen zijn meegenomen. Een gunstige tijdgeest, morrend volk, erkenning van reis-, of vakgenoten die met deze ideeën aan de haal gaan. We gaan van nu af aan alles anders, beter aanpakken!

Veel (afsplitsingen van) ideologieën of religies beginnen hun prille bestaan op deze manier. Daarbij moet opgemerkt worden dat het oorspronkelijke gedachtegoed van kamergeleerde of godsdienstfanaat - ingebed in de problemen van die tijd - vaak aanmerkelijk gedetailleerder, genuanceerder en complexer is dan de versie die door de massa wordt geadopteerd. Boekenplanken vol wijsgeren worden handzaam gereduceerd tot kreten als "vrijheid van meningsuiting", "Jezus leeft" of "vrijheid, gelijkheid, broederschap".

Uiteraard gaat bij die overgang van rijke theorie naar gebruik in de praktijk veel inhoud verloren. Er zou weinig van beleid terecht zou komen als iedereen zich tot in detail in die ideologieën zou verdiepen. Gelukkig hebben we partij-ideologen, imams, rabbi's en pastoors die een soort brug kunnen slaan tussen de rijke bron en het alledaagse leven.

Toch blijkt er onderweg regelmatig iets mis te gaan, vaak met dramatische gevolgen. De geschiedenis kent daar veel voorbeelden van, zoals de Spaanse inquisitie en het Stalinistische regime. Ook de recente kredietcrisis is een voorbeeld waarbij een ideologie (het liberalisme, vertaald naar de vrije markteconomie) is doorgeslagen.

In blind vertrouwen op onze ideologie geven we blijkbaar bij herhaling teveel regie uit handen. Exemplarisch zijn de recente ondervragingen van topbankiers en economen over de kredietcrisis. Dit zijn de bruggenbouwers tussen theorie/ideologie en praktijk van de huidige financiële wereld. Op grond van hun kennis van zaken hebben we ze zelf hun autoriteit verleend. Die macht blijkt gevaarlijk te zijn.

We moeten niet vergeten dat ook ideologen mensen zijn. Macht maakt blind. Zodra iemand zichzelf gaat zien als profeet en zijn afkomst vergeet gebeuren er rare dingen. Onze bruggenbouwer verliest het contact met zowel de bron (de oorspronkelijke ideologie, religie) als met de praktijk. Hij vertrouwt op zijn kennis van zaken, krijgt geen tegenspraak, en vergeet zijn ideeën te toetsen aan de bron en aan de veranderende maatschappij. Zonder het zelf te beseffen volgen we een kapitein die blind vaart op zijn haperend kompas.

Het is daarom van groot belang om macht en autoriteit ontleend aan kennis van zaken kritisch te blijven beoordelen. In de Nederlandse politiek is dat al vrij gebruikelijk. Gelukkig kennen we een meer-partijen stelsel, en ook binnen de meeste politieke partijen wordt goed geluisterd naar kritiek uit eigen geledingen. Binnen veel religies, maar ook binnen het bedrijfsleven schort het daar nog wel eens aan. Ik pleit ervoor om ook daar ruimte te maken voor twijfel, een gezond wantrouwen en plaats voor dissidente geluiden.

Einde gesprek

Het lijkt nog zo kort geleden. Je kwam op school en wist dat een groot deel van de klas ook had gekeken naar "Dit is Adriaan van Dis", "Een uur Ischa" of "Van Kooten en De Bie" (later "Keek op de week"), of die conference van Freek de Jonge. Dat was soms keihard lachen, maar je werd ook diep verontwaardigd of oprecht beschaamd, soms zelfs geschokt. En daar werd lang over nagepraat. Zoiets als wegzappen bestond nog niet.

Afgelopen donderdag meldde Jan Benjamin in het NRC dat surseance van betaling is aangevraagd voor "Het Gesprek". Geen groot sociaal drama, zo wordt het gemeld, slechts enkele vaste medewerkers zullen worden ontslagen. Het was misschien wat naïef te veronderstellen dat je een tv-zender in de lucht kunt houden met louter interviews, zo wordt nu gesteld door de initiatiefnemers.

Zover is het inmiddels dus gekomen. Van twee zenders naar een pakket van ruim 50 zenders. Films, spelletjes, sport, muziek, voor ieder wat wils, zapt u maar. Schokkende beelden zien we liever niet, hoewel het ons eigenlijk niet meer zoveel doet. Praatprogramma's mogen heus ook wel zo af en toe, mits niet langer dan zo'n 10 minuten per gast, en dan liefst wel met een leuk koppie.

Soms verlang ik erg terug naar die twee zenders van toen.

Moois in beeld

De afgelopen dagen heb ik me hier vooral gericht op politieke, filosofische en maatschappelijke onderwerpen. Ondertussen heb ik ook andere indrukken opgedaan en foto's gemaakt, waarvan hier een kleine selectie.

Tijdens een wandeling door Haarlem kwam ik dit hofje tegen. Het Hofje van Bakenes, is het oudste hofje van Nederland. Het stond er al in 1395! Het zou dus zomaar kunnen dat mijn bet-bet-bet-bet-bet-bet-bet-bet-bet-bet-overgrootmoeder daar gewoond heeft.

Later bezocht ik het Teylers museum. Dit het enige museum in Nederland dat sinds 1784 ononderbroken voor het publiek geopend is geweest. Pieter Teyler had de opvatting dat kunst en wetenschap beide nodig zijn om kennis te verwerven. De bonte verzameling fossielen, wetenschappelijke instrumenten, schilderijen, prenten en munten deden me even proeven aan dat gretige gevoel van de Verlichting dat er nog zoveel te ontdekken valt.

De volgende dag heb ik het GEM in Den Haag bezocht, nadat ik eerder een recensie had gelezen over de tentoonstelling daar. David Schnell (1971) is een Duits kunstenaar. Hij is gefascineerd door het ingrijpen van de mens in het landschap.
In zijn schilderijen maakt hij gebruik van een duizelingwekkende beweging en snelheid die is geïnspireerd door special effects in films en computer games. Veel doeken zijn, achteraf geschat, zo'n 3 bij 5 meter groot. Ik stond echt even met mijn ogen te klapperen toen ik een zaal binnenkwam met een tiental doeken van dat formaat.
Nog leuk detail om te vermelden: met Gimp het ik de lens-vertekening weggewerkt en het perspectief weer kloppend gemaakt, waardoor deze foto's nu wat weghebben van ansichtkaarten.

Tot slot nog een foto uit de tuin. Een ordinaire vlieg. Hij bleef mooi zitten zonnen op een Hop-blad. Het blijft lastig om zo'n klein beweeglijk beestje uit de losse hand scherp op de foto te zetten. Van de tien pogingen was dit de beste.

Vrijheid van lastig vallen

Het streven naar vrijheid van meningsuiting is niet vrijblijvend.

"Ik denk dat we de vrijheid van meningsuiting moeten huldigen door goed naar die meningen te luisteren. Anders ondermijnen we diezelfde vrijheid. Een mening zonder betrokkenheid van de toehoorder is als een roepende in de woestijn."

Deze stelling heb ik gisteren geponeerd op Liberale Media. Het heeft een boeiende discussie opgeleverd. Hierbij nodig ik u uit om via bovenstaande link deze discussie te volgen en er aan deel te nemen.

Cool, naar het museum!

"Wat een grappig ouderwets pin-apparaat!" De jonge vrouw voor me in de rij was duidelijk geamuseerd om wat er inderdaad uitzag als een bakbeest van een automaat. "Nee mevrouw, deze heeft grote cijfers, speciaal voor oudere mensen". De vrouw achter de kassa van het Haags Gemeentemuseum, zelf ook de jongste niet meer, legt met lede ogen uit dat het museum vooral oudere bezoekers ontvangt. Hoewel er alles aan wordt gedaan om ook jongeren te trekken. Zo is het hele souterrain nu ingericht als permanente tentoonstelling voor het middelbaar onderwijs. Een prachtige bonte verzameling van prikkelende kunst die uitnodigt tot actieve deelname en vragen oproept, zonder verklarende bordjes.

Mooi gevonden, lijkt me goed dat musea zich blijven vernieuwen en zoeken naar manieren om publiek te blijven trekken. Toch heeft het ook iets verontrustends. Het is hetzelfde fenomeen als waar de kwaliteitskranten en omroepen mee kampen: alles moet tegenwoordig in snelle, hapklare brokken worden aangeboden, anders zapt of klikt het publiek al snel verveeld door. "Het jongere publiek", had ik eerst staan, maar dat mag tegenwoordig wel worden gegeneraliseerd naar "het publiek". Zelf had ik ook al veel te lang geen museum meer bezocht. Nu heb ik een museumjaarkaart, als stok achter de deur.

Wordt het niet tijd dat de "trage media" van beeldende kunst, klassieke muziek, literatuur, en kwaliteitsjournalistiek de handen ineenslaan en samen een vuist maken tegen de macht van de snelle middelmaat? Zolang we ons er niet bij neerleggen dat die strijd gestreden is heeft dat nog wel kans van slagen. We laten ons nu eenmaal graag verleiden, zelfs met cultuur, mits op een aantrekkelijke manier gebracht.

Naschrift: Ik lees net op de cultuurblog van het NRC, door Sandra Smallenburg, dat de PVV in Den Haag jacht maakt op cultuursubsidies. Wonderlijk hoe zo'n partij, die prat gaat op "onze" eigen cultuur, die zelfde cultuur verdacht wil maken.

Informeel overleg

Hoe zouden die eerste ontmoetingen zijn verlopen? Mark Rutte, groeiend in zijn rol van aankomen premier, weet dat hij het ijs zal moeten breken. "Een moslim en een christen lopen door de Kalverstraat... " Rutte, weer even als de studentikoze kwajongen. En het werkt, Verhagen en Wilders lachen als Limburgse boeren met kiespijn. Elkaar gevonden in een gedeelde bron van ergernis. Zoiets, misschien.

Het is natuurlijk een ietwat te makkelijk excuus om achterkamertjespolitiek te bedrijven, "informeel overleg". Maar in dit geval waarschijnlijk ook noodzakelijk. Want ondanks het gretige verlangen van PVV en VVD om samen met het CDA tot een rechtse regering te komen, is het wederzijds wantrouwen groot. Officiële statements tussendoor zouden maar media-aandacht kunnen genereren. En dat gaat een eigen leven leiden. Bovendien, wat valt er te zeggen, die eerste dagen? "Na de vierde gang hebben we elkaars hand vast gehouden en een lied ingezet". Kun je niet mee aankomen. Wantrouwen wegnemen kost tijd. Waarschijnlijk is er nog weinig inhoudelijks aan bod gekomen.

Hoe anders is dat overleg verlopen in de verkenning van de paars-plus variant. De sfeer zat er meteen in met die droppot op tafel en de aanstekelijke humor van Femke Halsema. Ook dat overleg moest binnenskamers blijven, en dat gebeurde. Met moeite, want o, wat zaten met name Pechtold en ook Halsema te popelen om hun Twitter-volgers op de hoogte te houden. Het enthousiasme straalde er ook achter de schermen nog vanaf.

Dat de VVD het uiteindelijk op financiële gronden toch heeft afgeblazen vind ik te betreuren. Het is niet anders. Toch denk ik dat we het kind niet met het badwater weg moeten gooien. Ik stel voor dat - ook als een andere regering al lang een feit is - dit informele paars-plus overleg wordt voortgezet. Ergens in een bruine kroeg bijvoorbeeld. Waar, wat en wanneer, dat hoeft niemand te weten. Gewoon, gezellig bijkletsen. Met humor. En, afgeschermd van het journaille, met volledige vrijheid van meningsuiting. Volgens mij komt dat uiteindelijk een progressief liberaal beleid ten goede.

Zomergasten

Gisteren ook zomergasten gezien? Leuk is dat, geeft meteen weer dat saamhorige gevoel van toen er nog twee televisienetten waren. Dat je er geheid de volgende ochtend over na kon praten. Op twitter werd dat gevoel versterkt, met veel enthousiast commentaar tijdens de uitzending.

Die uitzending was voor mij de aanleiding om een artikeltje voor Liberale Media te schrijven, getiteld De mens achter de politiek. Mijn eerste stuk als medeauteur van dat blog. Wel een beetje wennen, als GroenLinks-lid voel ik mezelf niet primair liberaal, maar de vragen in het spanningsveld tussen individuele vrijheid en een gezond sociaal klimaat vind ik interessant. Lijkt me leuk om die spanning hier en daar nog wat op te drijven. En bovendien, in de woorden van dr. ir. P. Akkermans: "Ik ben gevraagd, men heeft mij benaderd!"